November 2026
De Britse auteur Edmund de Waal staat vooral bekend om zijn non-fictieboek The Hare with Amber Eyes, door Peter Verstegen en Paul Bruijn vertaald als De haas met ogen van barnsteen (2017). Maar hij heeft meer literaire non-fictie op zijn naam staan, zoals Brieven aan Camondo (in 2021 vertaald door Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre). ‘Een wonderschoon boek,’ volgens recensent Jeroen van der Kris in NRC. ‘Gebleven zijn het gevoel voor details en de subtiele toon, waar De haas al mee doordrenkt was.’
Diezelfde stilistische souplesse is terug te vinden in Hoe te beginnen. Het boek is te lezen als een eerbetoon aan De Waals grootmoeder Elisabeth Ephrussi. Als leergierige en literair geïnteresseerde tiener ontwikkelde hij een hechte band met haar. Elisabeth was opgegroeid in het vooroorlogse Wenen en bleek vanaf haar achttiende jaar te hebben gecorrespondeerd met de Duitse dichter Rainer Maria Rilke, van 1921 tot niet lang voor zijn dood in 1926. Hun briefwisseling is in zijn geheel in dit boek opgenomen.
Voor De Waal vormen die 25 brieven een aanleiding om te schrijven over zijn eigen jeugd, zijn artistieke ontwikkeling (behalve auteur en kunsthistoricus is hij ook een gerenommeerd keramist) en de rol die zijn grootmoeder daarin speelde. Dit is dan ook zijn persoonlijkste, meest autobiografische boek tot dusver, ook al prijken er maar liefst drie auteursnamen op het titelblad.
Een telkens weerkerend motief in dit boek is dat een kunstenaarsleven nooit op zichzelf staat. Zoals De Waal als keramist tal van leermeesters had, zo zocht zijn grootmoeder voor haar literaire ambities steun bij de beroemde dichter Rilke, en zo hunkerde Rilke op jonge leeftijd naar de erkenning van beeldend kunstenaar Auguste Rodin, voor wie hij een tijdje als privésecretaris werkte.
Maar uiteindelijk moet iedereen die zich aan de kunsten wijdt op zoek naar zijn eigen stem. Kenmerkend voor de vertelstem van De Waal is dat hij vaak een beroep doet op nevengeschikte zinnen, komma’s, opsommingen. Zelfs na een punt begint hij zijn volgende zin nogal eens met ‘en’. Ik heb die stijl natuurlijk in het Nederlands overgenomen. Zoals hier:
De passage hierboven speelt zich af in het Weense paleis waar zijn grootmoeder Elisabeth is opgegroeid, als telg uit een welgestelde Joodse familie. Zelf bracht hij zijn jeugd door in een oude predikantenwoning in Lincoln, Engeland, die hij op vergelijkbare wijze omschrijft: ‘We woonden tegenover de kathedraal in een middeleeuws huis met een kapel en een wenteltrap, een aaneenschakeling van kamers, een solarium, een ontelbare hoeveelheid kelders die me nachtmerries bezorgden.’ Het is alsof De Waal de plattegrond van beide huizen, met kamers die in elkaar overlopen, als blauwdruk heeft gebruikt voor de manier waarop hij aan zijn zinnen bouwt.
Als De Waal een cassettebandje hoort waarop een van zijn geliefde dichters en schilders, David Jones, uit eigen werk voordraagt, merkt hij op: ‘Jones sprak langzaam en nadrukkelijk, alsof hij zijn woorden een voor een op papier zette, daar zorgvuldig over nadacht en hun gewicht proefde.’ Datzelfde effect hebben de zinnen van De Waal. Met al die komma’s en tussenstops nodigt hij de lezer eruit om de vele details rustig tot zich door te laten dringen.
En als hij schrijft over zijn eigen moeizame ontwikkeling als leerling-pottenbakker, haalt hij met instemming het credo van Samuel Beckett aan, ook weer een reeks van (korte) zinnen: Try again. Fail again. Fail better. Om daar dan enigszins droogjes aan toe te voegen: ‘Ik veronderstel dat Samuel Beckett een hekel had aan Rilke – eenvoudig een veel te grote omhaal van woorden – maar zijn advies neem ik ter harte.’
Dat schrijft hij misschien ook om de lezer erop voor te bereiden dat de oorspronkelijk Duitstalige briefwisseling tussen zijn grootmoeder en Rainer Maria Rilke, die achterin het boek is opgenomen, een heel andere manier van schrijven vertegenwoordigt. De zinnen van Elisabeth zijn lang en omzichtig geformuleerd en met elk van haar woorden benadrukt ze haar bewondering en respect.
Elisabeth had haar schroom overwonnen door hem een lang, door haarzelf geschreven gedicht te sturen. Hij leest het twee keer door, waarna hij tot een minzaam oordeel komt, gepast voor een man van aanzien, maar toch ook vriendelijk en bemoedigend:
In de trefzekere Engelse vertaling van Karen Leeder (waar De Waal zich op baseert) is dat ‘diep doorvoelde moeten’ vertaalt als ‘that innermost necessity’. In mijn Nederlandse vertaling klinkt niet alleen de uitdrukking ‘het heilige moeten’ mee, maar nam ik de gelegenheid te baat om nog wat dichter tegen het Duits van Rilke aan te kruipen, die schrijft ‘dass Ihre Dichtung aus jenem innersten Müssen hervorgegangen ist’.
‘Er ontspint zich een heen-en-weerschrijven dat aan de ene kant intiem is maar aan de andere kant toch ook afstandelijk blijft,’ schrijft Daphne ter Bals in haar recensie op de website van de Amsterdamse boekhandels Athenaeum en Scheltema.* Die indruk van afstandelijkheid zal ook iets te maken hebben met de conventies die destijds golden voor de briefschrijfkunst. De twee correspondenten beheersten die kunst tot in de puntjes. Maar inderdaad, tegelijk klinkt hun wederzijdse belangstelling en genegenheid na meer dan honderd jaar nog altijd luid en duidelijk door. Voor mij was het een waar genoegen om die uiteenlopende stemmen van vroeger en nu in dit boek te vertolken.
* Die recensie is hier te lezen. En op dezelfde website is ook een leesfragment te vinden.