September 2026
Samen met collega Toon Dohmen vertaalde ik Antizionisme, een Joodse geschiedenis van Benjamin Moser. Een boek dat, zoals Toon op zijn website schrijft, ‘levendige, vlammende en genuanceerde portretten’ schetst ‘van Joodse denkers met een kritische opstelling ten opzichte van het zionisme. Een biografisch mozaïek dat zicht biedt op de verborgen geschiedenis van Israël en zodoende de hardnekkige mythe ontkracht dat antizionisme gelijkstaat aan antisemitisme.’*
Wat Moser zelf betreft: als Amerikaanse Jood uit een vooruitstrevend milieu leek de stichting en het voortbestaan van een Joodse staat in Palestina hem een groot deel van zijn leven een volkomen vanzelfsprekend en gerechtvaardigd streven. De bedenkingen kwamen pas later. Diezelfde ontwikkeling ziet hij terug bij een aantal van de Joodse antizionisten die hij in zijn boek aanvoert, zoals Hannah Arendt en onze ‘eigen’ Jacob Israel de Haan.
De Haan vertrok in 1919 als vurig zionist naar Palestina, waar hij tot aan zijn gewelddadige dood in 1924 als correspondent werkte voor het Algemeen Handelsblad. Na enkele maanden werden zijn artikels in die krant over de machtspolitiek van de zionistische immigranten steeds kritischer. Hij schreef ook over orthodoxe Joden in Jeruzalem die daar al generaties lang woonden en niets van dat zionisme moesten hebben, en schetste een genuanceerd en positief beeld van de Arabische bevolking. ‘Wij zijn wel een volk zonder land. Maar Palestina is niet een land zonder volk.’
Die voorstelling van zaken werd hem door de zionisten binnen en buiten Palestina niet in dank afgenomen. Voor Nederland kwam daarbij dat hij voor een gezaghebbende krant schreef en een begenadigd stilist was die zijn ideeën kristalhelder verwoordde. Moser citeert het een en ander uit zijn werk en als vertalers hadden we het voordeel dat we konden putten uit het oorspronkelijke, springlevende Nederlands van De Haan zelf, zoals ook Jan Fontijn had gedaan in zijn prachtige biografie Onrust. Het leven van Jacob Israel de Haan (2015).
Op 30 juni 1924 werd De Haan midden op straat doodgeschoten, naar later bleek in opdracht van een zionistische paramilitaire organisatie. Het Algemeen Handelsblad van de volgende dag** opent met het volgende bericht:
Waarna niet alleen een beschouwing volgt over zijn leven en werk, maar ook wordt verwezen naar zijn allerlaatste journalistieke bijdrage, die verderop in dezelfde krant staat afgedrukt en ‘dan wel de laatste zal zijn, welken wij van den schrijver publiceeren’. Die had De Haan 20 juni op de post gedaan, toen hij al met de dood werd bedreigd. Het was misschien met die bedreiging in zijn achterhoofd dat hij vrijwel aan het eind van zijn artikel had geschreven: ‘Als ik bedenk, over hoevele verschillende dingen ik u nog kan schrijven. En als ik bedenk, over hoevele verschillende dingen ik in den loop der laatste jaren had kunnen zwijgen!’
Om daarna met de volgende slotalinea te komen:
*Op zijn website staat ook een leesfragment.
**Dit bericht is terug te vinden in het onvolprezen digitale krantenarchief van Delpher, waar ook alle bijdragen van De Haan aan het Algemeen Handelsblad zijn na te lezen.